Aşağıda qeyd edilən maddi dəyərlərdən zəkat ödənməz:
Nisaba çatmayacaq dəyərdə olan maddi dəyərlər (nəğd pul, hissə sənədi və sairə sərvət),
Atlar, qatırlar və sairə nəqliyat və daşıma vasitələri.
İş və gəlir məqsədi ilə istifadə olunmayan əmlak.
Gəlir gətirməyən təbiətdə olan mallar (istifadə olunan avtomobil və sairə).

Zəkatın ümumi prinsiplərindəndən biri nisab miqdarının üzərində olan sərvətin üzərindən bir il keçməsidir. Bu halda il ərzində nisabın altına düşməmək şərtilə sərvətdə olan dalğalı azalış və artışlar nəzərə alınmadan il sonundakı sərvət zəkat vermək üçün əsas qəbul edilir. Bu məsələnı 1, 2 və 3-cü şəkillərdə qrafiklə daha ətraflı izah edək:

Qızıl və gümüş: Bir hədisdə belə qeyd olunur. Əsma bint Yazid rəvayət edir: “Mən və mənim xalam əlimizdə qızıl bilərzik olduğu halda, Peyğəmbərin (sav) yayına getdik. O (sav) bizdən soruşdu: «Siz bunların zəkatını vermisinizmi?» Onlar isə bu bilərziklərin zəkatını verməmişdilər. Peyğəmbər (sav) belə buyurdu: «Siz qorxmursunuzmu ki, Allah sizə atəşdən bilərzik geydirər? Bunların zəkatını verin» (Əhməd bin Hənbəl, 6: 461). Bundan başqa, möminlərin anası Həzrəti Aişədən belə bir hədis rəvayət olunmuşdur: “Allah Rəsulu (sav) mənim yanıma gələndə barmağıma gümüş üzük taxarkən gördü və soruşdu: «Bu nədir ey Aişə?» «Mən bunu özümü sənin üçün bəzəmək üçün etdim, Ey Allahın Elçisi», - deyə cavab verdim. O (sav) belə dedi: «Sən bunların zəkatını vermisənmi?» Mən dedim: «Yox, vəya inşaAllah». Sonra O (sav) belə buyurdu: «Bunlara görə veriləcək əzab sənə yetər» (Əbu Davud, «Sunən» Darakutni; «Sunan» və Beyhəqi, «Sunan» (4:140). Qızıl və gümüş nisab miqdarından artıq olarsa, zəkata tabedir. Alimlərin rəyinə görə nisab qızıl üçün 87.49 qram, gümüş üçün isə 613.35 qramdır. Yəni qızıl və ya gümüş bu çəkidən artıq olarsa, o zaman bu artıq miqdar üçün zəkat ödənilməlidir.

Nisab adlandırılan müəyyən miqdar maddi dəyərlərə malik olma günündən ay təqvimi ilə bir ilin keçməsi lazımdır. Bu bir illik müddət ərzində malik olunan maddi dəyərlərin miqdarı nisab miqdarından aşağı düşməməlidir. Nisab miqdarından aşağı düşmə halında bir illik hesablama müddəti yenidən bu nisab miqdarından artıq maddi dəyərlərə malik olma vaxtından başlayacaqdır. Zəkatın borc olduqdan sonrakı mümkün olan ən qısa vaxt içərisində ödənməsi lazımdır. Çünki borcun ödənməsindən öncə ölüm gəlib hər birimizi haqlaya bilər. Əgər bir şəxs zəkat vermədən ölərsə, zəkat onun malından varisləri tərəfindən verilməlidir.

Bir müsəlmanın zəkat verməsinin fərz (mütləq vacib) olması üçün aşağıdakı şərtlər olmalıdır:

1. Zəkat verən insan müsəlman, yetkinlik yaşında və əqli cəhətdən normal olmalıdır.
2. Zəkat verən şəxs “nisab” deyilən müəyyən məbləğdən artıq maddi (şəxsi istifadəsində olan paltar, qida, ev, mebel, qab-qacaq, avtomobil və sairdən başqa) dəyərə tamamilə malik olmalıdır.
3. Zəkatı veriləcək maddi dəyərlərə 1 ay təqvim ili müddətində malik olmalıdır.
4. Zəkatı veriləcək maddi dəyərlər gəlir gətirəcək xüsusiyyətdə (iş görüləcək əmtəə, qızıl, gümüş, nəğd pul, mal qara və sairə) olmalıdır.
5. Müəyyən dəyərdən (nisab miqdarından) artıq olan bu malı kiməsə borclu olmamalı, zəkat verəcək mal da borc olmamalıdır.

Allah bəşəriyyətə göndərdiyi Kitabında belə bildirir: “Onların mallarından sədəqə (zəkat) götür ki, bununla onları pak edib təmizə çıxarasan. Onlar üçün dua et. Çünki sənin duan onlar üçün bir təskinlikdir. Allah eşidəndir, biləndir” (“Tövbə” surəsi, 103).

Peyğəmbərimiz (sav) zəkat barəsində belə buyurmuşdur: «İslam bu beş prinsip üzərində bina edilmişdir:
• Allahdan başqa ibadətə layiq tanrı olmadığına, Muhəmmədin (sav) onun elçisi və qulu olduğuna şəhadət gətirmək;
• Fərz olan namazları qılmaq;
• Zəkat vermək;
• Həcc ibadətini yerinə yetirmək;
• Ramazan ayını oruc tutmaq. («Səhih əl-Buxari», cild.1, Kitab 2, N.7).

Zəkat Uca Allahın hər bir yetkin imkanlı müsəlman üzərinə mütləq sürətdə əmr buyurduğu fərz əməldir.

Zəkatın aşağıdakı xüsusiyyətləri var:

1. İslamın 5 şərtindən biridir;
2. Müsəlmanlar üçün verilməsi mütləq olan sədəqə və xeyriyyəçilik növüdür;
3. Bir vergi deyil, ibadət formasıdır;
4. Din tərəfindən müəyyən edilən, çoxalma ehtimalı olan müəyyən maddi imkanlardan götürülür;
5. Müəyyən miqdardan artıq əmlaka malik olan müsəlmanın həmin məbləğdən artıq əmlakın dəyərinin 2,5 faizinin kasıb və ehtiyacı olanlara verilməsidir;
6. Ay təqviminə uyğun olan vaxt ərzində zəkata tabe olan maddi vəsaitlərin bazardakı cari qiymətlərə uyğun olaraq müəyyən öhdəliklərin çıxılması ilə hesablanmasıdır.

Qeyd edək ki, zəkat haqqında burada yazılan məlumatlar və hesablama üsulu hənəfi fiqh məktəbinə uyğun olaraq tərtib edilib.